5' διάβασμα
Έχετε αναρωτηθεί ποτέ πώς θα ήταν να δημιουργείτε φωτογραφίες χωρίς φωτογραφική μηχανή;
Όταν η φωτογραφία βρισκόταν ακόμα σε πρώιμο στάδιο, αναπτύχθηκαν τεχνικές που επέτρεπαν τη φωτογραφία χωρίς κάμερα. Μια τέτοια τεχνική ήταν η διαδικασία του χημειογράμματος, η οποία απαιτούσε μόνο χημικά και φωτογραφικό χαρτί για να δημιουργηθεί μια εικόνα. Η προέλευση της τεχνικής παραμένει ασαφής. Ωστόσο, το παλαιότερο σωζόμενο χημειόγραμμα δημιουργήθηκε από τον Σουηδό θεατρικό συγγραφέα, ζωγράφο και φωτογράφο, Αύγουστο Στρίντμπεργκ.
%20Self-portrait,%20Gersau,%20Switzerland.webp) |
| Αύγουστος Στρίντμπεργκ (1886) Αυτοπροσωπογραφία, Γκερσάου, Ελβετία |
Άνθρωπος με πολλά ταλέντα, ο Στρίντμπεργκ έλκονταν από τον νυχτερινό ουρανό και την αιθέρια ομορφιά του. Πίστευε ακράδαντα ότι οι κάμερες αλλοίωναν την αναπαράσταση της πραγματικότητας, και έτσι στράφηκε στα αστέρια στον νυχτερινό ουρανό. Εμβάπτισε τη φωτογραφική πλάκα σε διάλυμα εμφάνισης και την εξέθεσε στο -εξ ουρανού- φως. Το αποτέλεσμα το επονόμασε «ουρανογραφία», αλλά μέσα στον ενθουσιασμό του δεν συνειδητοποίησε ότι ήταν οι χημικές ουσίες και η σκόνη που δημιουργούσαν τα τεχνουργήματα στο χαρτί, και το αποτέλεσμα που θεωρούσε ως απόδοση του νυχτερινού ουρανού. Οι εικόνες του, ωστόσο, δεν εκτιμήθηκαν επειδή ο κόσμος τις έβλεπε για αυτό που ήταν. Ανεξάρτητα από αυτό, ο Στρίντμπεργκ παρέμεινε πιστός στην ανακάλυψη της τεχνικής που θεωρούσε ότι του επέτρεπε να απαθανατίζει αστέρια και πλανήτες.
 |
| celestograph 1, 1894 Royal Library, Stockholm |
 |
| celestograph 2, 1894 Royal Library, Stockholm |
Το 1956, σχεδόν μισό αιώνα μετά τον Στρίντμπεργκ, ο Βέλγος καλλιτέχνης Πιέρ Κορντιέ ανακάλυψε τυχαία τα χημειογράμματα, ενώ έγραφε μια αφιέρωση με βερνίκι νυχιών σε φωτογραφικό χαρτί. Είδε δυνατότητες στην τεχνική όσον αφορά την καλλιτεχνική έκφραση και αφιέρωσε την καριέρα του στην ανάπτυξή της. Σήμερα, είναι γνωστός ως ο πρωτοπόρος της διαδικασίας, και οι περισσότεροι καλλιτέχνες χρησιμοποιούν τη μέθοδό του για να δημιουργήσουν χημειογράμματα με τη βοήθεια χρώματος, λαδιού ή κεριού και γαλακτώματος βρωμιούχου αργύρου ζελατίνης.
 |
| Πιέρ Κορντιέ χημειόγραμμα 1 |
 |
| Πιέρ Κορντιέ χημειόγραμμα 2 |
Πεπεισμένος ότι είχε αλλάξει την εξέλιξη της ζωγραφικής προς μια προοδευτική κατεύθυνση, ο Στρίντμπεργκ δημοσίευσε το δοκίμιό του για το τυχαίο και την καλλιτεχνική παραγωγή σε ένα παρισινό περιοδικό. (βλέπε: Για το τυχαίο στην καλλιτεχνική δημιουργία) Και στην πειραματική του φωτογραφία από την ίδια χρονιά, υπάρχουν παραδείγματα εικόνων που ευθυγραμμίζονται ακόμη περισσότερο με αυτό που ονόμαζε «φυσική τέχνη». Στις «ουρανογραφίες» του, οι επιφάνειες όχι μόνο φαίνονται φθαρμένες με μια ατμοσφαιρικά δημιουργημένη πατίνα, αλλά ακόμη μοιάζουν να έχουν δημιουργηθεί σε φυσική συνεργασία με τον καιρό.
«Σήμερα, στην εποχή των ακτίνων Χ, το θαύμα ήταν ότι δεν χρησιμοποιήθηκε ούτε φωτογραφική μηχανή ούτε φακός. Για μένα αυτό σημαίνει μια μεγάλη ευκαιρία να παρουσιάσω τις πραγματικές συνθήκες, μέσω των φωτογραφιών μου που έγιναν χωρίς κάμερα και φακό, και καταγράφουν τον ουρανό στις αρχές της άνοιξης του 1894.» σημειώνει ο Στρίντμπεργκ
Ο Στρίντμπεργκ δεν εμπιστευόταν τους φακούς των φωτογραφικών μηχανών, καθώς θεωρούσε ότι έδιναν μια παραμορφωμένη αναπαράσταση της πραγματικότητας. Με τα χρόνια κατασκεύασε αρκετές απλές φωτογραφικές μηχανές χωρίς φακό, φτιαγμένες από κουτιά πούρων ή παρόμοια κουτιά από χαρτόνι, στα οποία είχε τρυπήσει το μπροστινό μέρος με μια βελόνα δημιουργώντας μια μικροσκοπική τρύπα. Αλλά τα ουρανογραφήματα παράγονταν με μια ακόμη πιο άμεση μέθοδο, χωρίς τη χρήση φακού ούτε κάμερας. Τα πειράματα περιλάμβαναν απλά την τοποθέτηση των φωτογραφικών πλακών σε ένα περβάζι παραθύρου ή ίσως απευθείας στο έδαφος (μερικές φορές, μας λέει, ήδη μέσα στο λουτρό εμφάνισης) και την έκθεσή τους στον έναστρο ουρανό.
 |
| ουρανογραφία του Στρίντμπεργκ 'η Σελήνη του Κόκκινου Ελαφιού' |
 |
| ουρανογραφία του Στρίντμπεργκ 'η Σελήνη του Λουλουδιού' |
 |
| ουρανογραφία του Στρίντμπεργκ 'η Σελήνη του Θερισμού' |
Οι μαύρες ή σκουρόχρωμες εικόνες που τελικά εμφανίστηκαν είναι διάστικτες με μυριάδες μικρές, πιο ανοιχτόχρωμες κουκκίδες που ο Στρίντμπεργκ πίστευε ότι ήταν αστέρια. Δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο να ήταν σταγόνες δροσιάς, κάποιο είδος ατμοσφαιρικών σωματιδίων ή απλώς σωματίδια στον εμφανιστή. Μόλις τελείωσαν τα πειράματα, ο Στρίντμπεργκ έστειλε τόσο τις φωτογραφίες όσο και μια γραπτή αναφορά στον διάσημο αστρονόμο Καμίλ Φλαμαριόν, στο Παρίσι. Αλλά παρά τις δικές του μυστικιστικές τάσεις, ο Φλαμαριόν πρέπει να θεωρούσε αυτή τη φωτογραφική μέθοδο υπερβολικά παράλογη και ο Στρίντμπεργκ δεν έλαβε ποτέ την επίσημη αναγνώριση την οποία λαχταρούσε. Πράγματι, ως συμβολή στην επιστήμη ή ως αναπαράσταση της φύσης, αυτές οι εικόνες είναι φυσικά άχρηστες. Η φανταστική τους αξία, ωστόσο, είναι ένα εντελώς διαφορετικό ζήτημα.
Σίγουρα, οι φωτογραφίες συχνά μοιάζουν με νυχτερινές ουράνιες σκηνές. Αλλά θα μπορούσες εξίσου εύκολα να δεις χαλίκι ή σκόνη, κοντινά πλάνα φθαρμένης ασφάλτου ή ένα κομμάτι σκούρου χώματος. Στην πραγματικότητα, οι εικόνες δεν διαφέρουν εντελώς από τις τοπογραφικές μελέτες της γης που πολύ αργότερα, τη δεκαετία του 1950, απασχόλησαν τον Ζαν Ντιμπιφέ, τις οποίες ονόμασε υφολογίες. Το μεγαλείο των φωτογραφιών του Στρίντμπεργκ έγκειται ακριβώς στο ότι προσφέρουν αυτή τη διπλή θέαση, όπου ο έναστρος ουρανός και η γήινη ύλη φαίνεται να κινούνται μέσα και διαμέσου ο ένας του άλλου.
.webp) |
| Ζαν Ντιμπιφέ υφή του Ήλιου (1959) |
.webp) |
| Ζαν Ντιμπιφέ υφολογία LX (Διακοπές στον Ήλιο) |
Αυτό που κάνει αυτές τις εικόνες τόσο «μοντέρνες» είναι ότι αποτελούν επίσης συγκεκριμένα παραδείγματα ενός είδους χημικού νατουραλισμού (όπως στο έργο των Πόλκε, Κίφερ και πολλών άλλων σύγχρονων καλλιτεχνών). Ο Στρίντμπεργκ επέμενε ότι η τέχνη θα έπρεπε να προσπαθήσει να «μιμηθεί τον τρόπο δημιουργίας της φύσης», και σε αυτά τα ουρανογραφίες η εικόνα και ο κόσμος έχουν πλησιάσει ο ένας τον άλλο σε τέτοιο βαθμό που σχεδόν συγχωνεύονται. Όποιες συμπτώσεις κι αν δημιούργησαν αυτές τις εικόνες, το θέμα τους εμφανίζεται λιγότερο ως φωτογραφική εικόνα και περισσότερο ως «έργο» της ίδιας της φύσης.
Οι μετασχηματιστικές διεργασίες της φύσης συνέχισαν να επηρεάζουν τις φωτογραφίες κατά τον αιώνα που έχει περάσει από τότε που δημιουργήθηκαν. Αποτυπώματα αντίχειρα έχουν αφήσει ίχνη, και λιπαροί λεκέδες ή από μελάνι στο πίσω μέρος με τον καιρό έχουν διαχυθεί στο χαρτί. Παραδόξως, αυτό δεν έχει καταστρέψει, αλλά μάλλον έχει τελειοποιήσει αυτές τις εικόνες της νύχτας – άλλοτε με ελαφριά πέπλα γαλαζωπής ομίχλης, άλλοτε με οξειδωμένα σημεία στο καφέ της σκουριάς, που θα μπορούσαν ενδεχομένως να είναι διαστρικά νεφελώματα σκόνης ή απλώς συνηθισμένοι γήινοι ουρανοί φωτισμένοι από κάτω.
Είναι πολύ πιθανό αυτά τα «σύννεφα» ή αυτό το «κυκλικό νεφέλωμα» να είναι λεπτομέρειες που ο ίδιος ο Στρίντμπεργκ δεν είδε ποτέ, και ότι εμφανίστηκαν πολύ αργότερα. Αλλά είναι εξίσου πιθανό αυτή να ήταν μια μεταμόρφωση που θα του άρεσε. Μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1890 πίστευε όλο και περισσότερο ότι η φύση έχει πνευματικό χαρακτήρα και, σε συμφωνία με μεγάλο μέρος της ρομαντικής φιλοσοφίας της φύσης της εποχής, ισχυρίστηκε ότι η φύση τείνει να εκδηλώνεται στον άνθρωπο με σημεία και σύμβολα που είναι δύσκολο να ερμηνευτούν. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του ασχολήθηκε πολύ με τα σύννεφα, και κατά τη διάρκεια του 1907 και του 1908 παρατηρούσε συχνά σχηματισμούς σύννεφων που επέστρεφαν στα ίδια σχήματα και στα ίδια μέρη γύρω από τη Στοκχόλμη. Σε μια προσπάθεια να καταλάβει τι θα μπορούσαν να «σημαίνουν», φωτογράφισε και έκανε πολλά σχέδια αυτών των νεφελωμάτων, ενώ περιέγραψε επίσης το φαινόμενο στο «Ένα Μπλε Βιβλίο».
 |
| ουρανογραφία του Στρίντμπεργκ 'έναστρος ουρανός' Εθνική Βιβλιοθήκη της Σουηδίας |
 |
| ουρανογραφία του Στρίντμπεργκ 'πανσέληνος' Εθνική Βιβλιοθήκη της Σουηδίας |
 |
| ουρανογραφία του Στρίντμπεργκ 'ο ήλιος' Εθνική Βιβλιοθήκη της Σουηδίας |
Ο Γκαίτε και ο Κόνσταμπλ ήταν από τους πρώτους που ασχολήθηκαν με μια αναλυτική, σχεδόν επιστημονική μελέτη των νεφών, και η μελέτη των νεφών παρουσίαζε τεράστιο ενδιαφέρον για πολλούς άλλους τοπιογράφους του δέκατου ένατου αιώνα. Αλλά ο Στρίντμπεργκ δεν είναι ζωγράφος της υπαίθρου. Διαβάζει τα σύννεφα λιγότερο μετεωρολογικά και περισσότερο μεταφορικά. Αυτό που έχουν να πουν για την ατμοσφαιρική πίεση και τις καιρικές αλλαγές τον ενδιαφέρει λιγότερο από το γεγονός ότι μερικές φορές μοιάζουν με βουνά ή με ένα σωρό από βράχους. Συμβαίνει περισσότερες από μία φορές στους πίνακές του το μοτίβο να ταλαντεύεται ανάμεσα σε εικόνες νεφών και εικόνες των «Άλπεων».
Η γη και ο ουρανός επικοινωνούν μεταξύ τους. «Τα πάντα δημιουργούνται κατ' αναλογία, το κατώτερο με το ανώτερο», γράφει ο Στρίντμπεργκ. Και για τον Στρίντμπεργκ ως σχεδιαστή, ζωγράφο και πειραματικό φωτογράφο, το πραγματικό θέμα είναι πρωτίστως αυτές οι «αντιστοιχίες» που φαίνεται να αποκαλύπτουν οι εικόνες. Ακόμα και τα σύννεφα που σχεδιάζει γίνονται κατά κάποιο τρόπο ουρανογραφία· ένα είδος «ουράνιας γραφής» και ένα ακόμη παράδειγμα αυτού που έβλεπε ως καλλιτεχνική προσπάθεια της φύσης για μορφή: ένα εγγενές κρυπτογράφημα, δύσκολο να κατανοηθεί αλλά παρόλα αυτά ελπιδοφόρο, σαν μια ματιά σε μια μεγάλη άλλη, «απεριόριστη» ολότητα. (Κ. Λ.)
επιμέλεια-κείμενο: Κάππα Λάμδα
© periopton
Απαγορεύεται από το δίκαιο της Πνευμ. Ιδιοκτησίας
η καθ' οιονδήποτε τρόπο χρήση/αναπαραγωγή/ιδιοποίηση
του παρόντος άρθρου (ολόκληρου ή αποσπασμάτων)
%20-1.webp)
%20-2.webp)
.webp)
.webp)
%20(2).webp)
%203.webp)
.webp)
