3.20' διάβασμα
![]() |
| Μαν Ρέι, Αϊλίν Έιγκαρ και Λι Μίλερ φωτογραφιζόμενοι από τον Ρόλαντ Πένροουζ |
Ένα βιβλίο που έχει ως αφετηρία τις φωτογραφίες, αλλά περιέχει ελάχιστες —μόλις τέσσερις, κυριολεκτικά. Αυτό είναι το πρώτο παράδοξο που αφήνει ως αίσθηση το 'A Vast Horizon' της Άννα Τόμασον. Η συγγραφέας ξεκινά από ένα πλούσιο οπτικό αρχείο ορισμένων ζευγαριών, των οποίων οι δεσμοί διασταυρώνονταν διαρκώς, που συγκεντρώθηκαν στο τέλος του καλοκαιριού του 1937 στο Hôtel Vaste Horizon, στο γαλλικό χωριό Μουζέν, σχηματίζοντας μια «εφήμερη κοινότητα». Παρ' όλα αυτά, αναπαράγει μόλις τέσσερις εικόνες, ενώ οτιδήποτε άλλο αφορά τις φωτογραφίες μάς το διηγείται.
Ο κύκλος απαρτιζόταν από τους: Αϊλίν Έιγκαρ και Τζόζεφ Μπαρντ, τη Νους και τον Πολ Ελυάρ, την Αντί Φιντελέν και τον Μαν Ρέι, την Ντόρα Μάαρ και τον Πάμπλο Πικάσο, καθώς και τη Λι Μίλερ και τον Ρόλαντ Πένροουζ. Τους τράβηξαν στον Νότο οι παλιές φιλίες και, πάνω απ' όλα, ο Πικάσο —ο «ζωγράφος-ήλιος», όπως τον αποκαλούσε αστειευόμενη η Έιγκαρ—, ο οποίος παρότρυνε τους πάντες να δημιουργήσουν. Έτσι, οι μισοί από την παρέα έπιασαν φωτογραφική μηχανή. Η Μάαρ, ο Μαν Ρέι και η Μίλερ ήταν επαγγελματίες που εκείνες τις μέρες απλώς ξεκουράζονταν, ενώ η Έιγκαρ και ο Πένροουζ πρόσθεταν τα δικά τους αυθόρμητα στιγμιότυπα. Ό,τι προέκυψε είναι ένα αρχείο πλούσιο αλλά διάσπαρτο, και η Τόμασον το ανασύρει έχοντας στον νου τη φράση του Ρολάν Μπαρτ στον Φωτεινό Θάλαμο: «η φωτογραφία αναπαράγει μηχανικά ό,τι δεν θα μπορούσε ποτέ να επαναληφθεί υπαρξιακά». Μέσα στο κάδρο, η ζωή κυλά ανέμελα. Έξω από αυτό, ο εμφύλιος στην Ισπανία μετρούσε ήδη έναν χρόνο και ο ολοκληρωτισμός προχωρούσε απειλητικά. Εκείνο το καλοκαίρι δεν επαναλήφθηκε ποτέ.
![]() |
| Αντί Φιντελέν, Πικάσο από την Ντόρα Μάαρ, 1937 |
![]() |
| Λι Μίλερ, 'Πάμπλο Πικάσο και Ρόλαντ Πενρόουζ, ξενοδοχείο Vaste Horizon, Σεπτέμβριος 1937' |
Μόνο που ο αναγνώστης σπάνια βλέπει τα αποτελέσματα αυτών των φωτογραφικών πράξεων. Η Τόμασον στέκεται μπροστά σε μια μεγάλη γκάμα εικόνων και μας περιγράφει τι υπάρχει μέσα τους, συχνά με εξαιρετικά υποβλητικό τρόπο, σαν κάποιος που γυρίζει από ταξίδι και αφηγείται ένα τοπίο στους φίλους του. Η επιλογή ξαφνιάζει, γιατί η ίδια, όπως μαθαίνουμε, παρασύρθηκε «στον μακρινό τους κόσμο μέσα από τις φωτογραφίες τους». Θα περίμενε κανείς να παρασύρει κι εμάς εκεί, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο.
Υπάρχει, ωστόσο, μια λογική πίσω από αυτή την έλλειψη. Προς το τέλος του βιβλίου, η Τόμασον ανακαλεί τη φράση της Έμιλι Ντίκινσον ότι «η αλήθεια είναι πιο συγκινητική, όταν λέγεται έμμεσα», και ξαφνικά η απουσία μοιάζει με συνειδητή μέθοδο. Οι λέξεις αναγκάζουν τον αναγνώστη να φανταστεί, και ό,τι φαντάζεται κανείς δεν μοιάζει ποτέ απόλυτα με ό,τι του δείχνουν. Έχει, μάλιστα, και μια τραγικότητα αυτό το σχήμα. Η αφήγηση κινείται από τα σώματα που λιάζονταν στις παραλίες της Νότιας Γαλλίας προς τα εύθραυστα, εξαντλημένα σώματα του πολέμου και, στο βάθος, προς τα στοιχειωμένα πτώματα του Μπούχενβαλντ, τα οποία η Μίλερ φωτογράφισε και δεν ξεπέρασε ποτέ το γεγονός. Μέσα σε ένα τέτοιο βιβλίο, αυτό που δεν φαίνεται βαραίνει όσο και αυτό που φαίνεται. Μπορεί κανείς να διαβάσει την απουσία των εικόνων ως ένδειξη σεβασμού ή ως τον μόνο τρόπο να ειπωθεί το ανείπωτο.
Γι' αυτό και η φωτογραφία του εξωφύλλου αποκτά δυσανάλογο βάρος. Όταν οι εικόνες είναι τόσο λίγες, εκείνη που προηγείται όλων γίνεται το κατώφλι, το πρώτο πράγμα που αντικρίζει ο αναγνώστης προτού διαβάσει έστω μία λέξη. Εδώ εντοπίζεται το δεύτερο παράδοξο, μετά την ένδεια των περιεχόμενων φωτογραφιών. Για το εξώφυλλο της αμερικανικής έκδοσης προκρίθηκε η γνωστή φωτογραφία της Μίλερ 'Πικνίκ', με «ημίγυμνες γυναίκες να κάθονται ανάμεσα σε πλήρως ντυμένους άνδρες». Είναι μια εικόνα αμήχανη και αποκαλυπτική μαζί, που εισάγει με ακρίβεια ολόκληρη την ιστορία: την ελευθερία, την ένταση ανάμεσα σε όσους εκτίθενται και σε όσους κοιτούν, έναν κόσμο που δεν γνωρίζει ακόμη τι τον περιμένει.
![]() |
| Λι Μίλερ, 'Πικνίκ', 1937 |
Και ενώ μέσα στο βιβλίο η φωτογραφία εμφανίζεται αυτούσια, στο εξώφυλλο —εκεί όπου την αντικρίζει πρώτα ο αναγνώστης— τα ημίγυμνα σώματα έχουν υποστεί ένα μάλλον άτεχνο ρετούς. Κάποιο χέρι, υποκριτικά σεμνότυφο, επενέβη σε μια διάσημη εικόνα σχεδόν εννέα δεκαετιών και την κάλυψε εκ των υστέρων, αλλοιώνοντάς την. Η λογοκρισία αυτή είναι δύσκολο να δικαιολογηθεί, και όχι μόνο για λόγους αισθητικής. Η εικόνα στηρίζεται ακριβώς σε ό,τι της αφαίρεσαν: στη γύμνια ως φυσική συνθήκη μιας παρέας που ένιωθε ελεύθερη. Όποιος την ξαναντύνει, την προδίδει. Προδίδει και τους ανθρώπους που πόζαραν χωρίς αιδώ μπροστά στον φακό, και τη φωτογράφο που τους αποτύπωσε έτσι ακριβώς όπως ήταν. (Η βρετανική έκδοση, αντίθετα, τήρησε μια πιο διαλλακτική στάση, επιλέγοντας για εξώφυλλο τη φωτογραφία της Έιγκαρ με τη Μάαρ, τον Πικάσο και το ζεύγος Ελυάρ στο Ζουάν-λε-Πεν).
![]() |
| το εξώφυλλο της βρετανικής έκδοσης |
Το βιβλίο κάνει έτσι, στο σύνολό του, δύο αντίθετες κινήσεις. Στις σελίδες του κρύβει τις εικόνες για να ξυπνήσει τη φαντασία, ενώ στο εξώφυλλό του παραποιεί τη μία που δείχνει. Η πρώτη κίνηση είναι επιλογή της συγγραφέως, με τη λογική και το ρίσκο της. Η δεύτερη ανήκει στους εκδότες, και ο αναγνώστης ούτε την επέλεξε ούτε τη ζήτησε. Μοιάζει με ατυχή υπονόμευση μιας, κατά τα άλλα, συναρπαστικής αφήγησης για καλλιτέχνες που αγκάλιασαν την ελευθερία λίγο πριν χτυπήσει η καταστροφή.
Κι έχει κάτι βαθιά ειρωνικό όλη αυτή η υπόθεση. Ένα βιβλίο για το φως που προηγείται του σκότους υποδέχεται τον αναγνώστη με μια εικόνα που κάποιος φοβήθηκε να αφήσει ανέγγιχτη. ✍ Κ. Λ.
- Άννα Τόμασον
«Ένας απέραντος ορίζοντας: Καλλιτέχνες και
εραστές, ελευθερία και πόλεμος»
Pegasus Books, 304 σελ., 4 ασπρόμαυρες αναπαραγωγές
επιμέλεια-κείμενο: Κάππα Λάμδα
© periopton
Απαγορεύεται από το δίκαιο της Πνευμ. Ιδιοκτησίας
η καθ' οιονδήποτε τρόπο χρήση/αναπαραγωγή/ιδιοποίηση
του παρόντος άρθρου (ολόκληρου ή αποσπασμάτων)
Under copyright law, it is prohibited to use,
reproduce, or appropriate this article (in whole or in part)
























..webp)








