7' διάβασμα
 |
| Βάθος (1933, Dupont). Φωτογραφίες του επιχρωματισμένου στο χέρι αντιγράφου από δι-ασετάτ φιλμ του Μπρεγκτ Λαμέρις credit: EYE Film Museum |
Ο Ζαν-Φρανσουά Λερουά (1956 – 2026) δεν ήταν απλώς ένας άνθρωπος του Τύπου, αλλά μια φωνή με μεγάλη βαρύτητα στον χώρο της φωτογραφίας, ένας πραγματικός «φύλακας του ναού» για το παγκόσμιο φωτορεπορτάζ, όπως εύστοχα τον αποκάλεσε η εφημερίδα Le Monde στη νεκρολογία της.
Ο θάνατός του, στις 31 του περασμένου Αυγούστου, συνέπεσε χρονικά με τη διεξαγωγή του Visa pour l’image, του κορυφαίου φεστιβάλ που ο ίδιος είχε συνιδρύσει το 1989. Σχεδόν ταυτόχρονα, κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις MkF το βιβλίο του Το καθήκον του να παρατηρείς: ιστορίες και σκέψεις για το φωτορεπορτάζ (Le Devoir de regarder : histoires et réflexions sur le photojournalisme). Πρόκειται για έναν βαθύ, ζωντανό διάλογο με τη δημοσιογράφο Ιζαμπέλ Φουζέρ, ο οποίος λειτουργεί πλέον ως η πνευματική του διαθήκη.
Μέσα σε αυτές τις σελίδες, ο Λερουά ξεδιπλώνει τον γνωστό, αφοπλιστικό του ενθουσιασμό. Μιλάει χωρίς περιστροφές για τις μεγάλες του φιλίες, τον θαυμασμό του για τους δημιουργούς που τον καθόρισαν –από τον Στάνλεϊ Γκριν μέχρι τον Γιουτζίν Σμιθ– αλλά, κυρίως, ανατέμνει έναν κλάδο σε βαθιά κρίση. Η ψηφιακή επανάσταση, η ραγδαία κατάρρευση των δημοσιογραφικών αναθέσεων και η σταδιακή εξαφάνιση των μεγάλων πρακτορείων φωτογραφίας συνθέτουν ένα τοπίο γεμάτο αβεβαιότητα.
Ωστόσο, η μεγαλύτερη προσφορά του βιβλίου είναι το «Γράμμα σε έναν/μία νέο(α) φωτορεπόρτερ», που παρατίθεται πιο κάτω. Εκεί, ο Λερουά αφήνει μια πολύτιμη παρακαταθήκη στους διαδόχους του, συμπυκνώνοντας τις συμβουλές, τις αμφιβολίες αλλά και τις εκρήξεις θυμού που επιστράτευε όλα αυτά τα χρόνια όταν νέοι δημιουργοί χτυπούσαν την πόρτα του. Τους προτρέπει να μην κυνηγούν τη φτηνή δόξα, να επεξεργάζονται με σεβασμό το υλικό τους και να μελετούν τους παλιούς δασκάλους. Παρά τις αντικειμενικές δυσκολίες και την εργασιακή ανασφάλεια, το μήνυμά του παραμένει πεισματικά αισιόδοξο:
«Αυτό που με παρηγορεί, και θέλω να κλείσω με αυτό, είναι να διαπιστώνω ότι κάθε χρόνο είστε εδώ... Κορίτσια και αγόρια που ξέρουν ότι δεν θα πλουτίσουν, που γνωρίζουν την εργασιακή ανασφάλεια που τους περιμένει, και που παρ' όλα αυτά επιλέγουν να φύγουν, να παρατηρήσουν, και να καταθέσουν τη μαρτυρία τους».
Γιατί, όπως πίστευε βαθιά:
«Μια σπουδαία φωτογραφία εγκαθίσταται κάπου μέσα στη μνήμη σου και μένει εκεί, μερικές φορές για όλη σου τη ζωή. Γι’ αυτό παλεύεις. Γι’ αυτό φεύγεις.»
Η θητεία του στο τιμόνι του φεστιβάλ συνέπεσε με κοσμογονικές αλλαγές στον τρόπο που καταναλώνουμε την πληροφορία. Από τις πρώτες μέρες του Photoshop μέχρι τη σημερινή κυριαρχία της τεχνητής νοημοσύνης, οι προκλήσεις είναι τεράστιες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η παλαιότερη προβολή της φωτογραφικής ενότητας The Book of Veles από τον Γιόνας Μπέντικσεν, ενός ψεύτικου φωτορεπορτάζ που αποδείχθηκε ολοκληρωτικά κατασκευασμένο από ψηφιακά παραγόμενες εικόνες (CGI). Πρέπει, λοιπόν, να φωτογραφίζουμε τα πάντα; Υπάρχουν όρια στο τι πρέπει να δείχνουμε; Ο Λερουά δεν προσφέρει έτοιμες, δογματικές απαντήσεις. Καταθέτει τις ακλόνητες πεποιθήσεις του, μοιράζεται τη σοφία της εμπειρίας του και αφήνει τη συζήτηση ανοιχτή για το μέλλον. ✍ Κάππα Λάμδα
Αγαπητέ(ή) μου νέε(α) φωτοδημοσιογράφε,
Πριν καν σου μιλήσω για εικόνες, θέλω να σου μιλήσω για το νόημα. Όχι με την αφηρημένη έννοια του όρου, το νόημα της ζωής ή το νόημα της τέχνης, αλλά με την πιο συγκεκριμένη, την πιο επαγγελματική του έννοια: γιατί αυτή την εικόνα, γιατί τώρα, γιατί εσύ; Όταν οι Ρώσοι εισέβαλαν στην Ουκρανία, αρκετές εκατοντάδες φωτογράφοι βρέθηκαν εκεί μέσα σε δεκαπέντε ημέρες. Η παρόρμηση είναι καλή. Αλλά η παρόρμηση δεν είναι στρατηγική. Αν εκεί εργάζεται ήδη ένας φωτογράφος ως ανταποκριτής για ένα περιοδικό ή μια εφημερίδα, για τη Le Monde, για το Γαλλικό Πρακτορείο Ειδήσεων, για το Associated Press, για το Reuters, τι πρόκειται να προσφέρεις παραπάνω, μόνος(η) σου, χωρίς ανάθεση, χωρίς ασφάλεια, χωρίς σίγουρο μέσο δημοσίευσης; Η ίδια ερώτηση ισχύει και για τις διαδηλώσεις των αγροτών μπροστά από την Εθνοσυνέλευση: υπάρχουν συχνά περισσότεροι φωτογράφοι παρά διαδηλωτές. Το ζήτημα του νοήματος είναι το πρώτο που πρέπει να θέσεις, πριν καν αγγίξεις τη φωτογραφική σου μηχανή. Πρέπει να αναρωτηθείς: τι θέλω να διηγηθώ εδώ; Τι θα περιέχει αυτή η εικόνα που θα φωτίσει αυτό το θέμα; Και αυτή η ερώτηση απαιτεί μια απάντηση δομημένη, όχι απλώς μια διαίσθηση. Αυτό που κάνουν οι έμπειροι φωτογράφοι είναι το αντίθετο του αυτοσχεδιασμού. Ξέρουν να καλύπτουν μια ιστορία στην οποία έχουν επενδύσει, έχουν ερευνήσει, έχουν πάει στο πεδίο. Ξέρουν τι θέλουν να δείξουν, τι θέλουν να διηγηθούν. Γράφουν την ιστορία τους με τις εικόνες τους. Αυτό είναι η δημοσιογραφία.
«το ζήτημα του νοήματος είναι το πρώτο που πρέπει να θέσεις, πριν καν βγάλεις τη φωτογραφική μηχανή σου»
Δεσμεύσου. Όχι μόνο φωτογραφικά, αλλά πολιτικά, ανθρώπινα, ηθικά. Η δέσμευση δεν είναι αδυναμία του βλέμματος. Είναι η προϋπόθεση του. Ένας φωτογράφος που δεν ξέρει γιατί φωτογραφίζει κάτι ή κάποιον, βγάζει εικόνες που μπορεί να είναι τεχνικά τέλειες, αλλά είναι ανούσιες. «Η φωτογραφία είναι ταυτόχρονα το μυαλό, το μάτι και η καρδιά.» Ο Ανρί Καρτιέ-Μπρεσόν [1908-2004] το διατύπωσε έτσι, και από τότε κανείς δεν έχει βρει καλύτερη περιγραφή. Δεν έδινε σημασία στον εξοπλισμό. Το σώμα της φωτογραφικής μηχανής, η μηχανή, είναι απλώς ένα εργαλείο. Αυτό που κάνεις με αυτό το εργαλείο, είναι το μόνο που μετράει. Έχω ένα στυλό στο χέρι, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είμαι ο Ουγκό ή ο Σαίξπηρ. Το σώμα της φωτογραφικής σου μηχανής δεν σε κάνει φωτορεπόρτερ. Η ικανότητά σου να δημιουργήσεις μια ιστορία με μια σειρά εικόνων που έχουν αρχή, μέση και τέλος, αυτό είναι που θα σε κάνει φωτορεπόρτερ.
Σταμάτα να πιστεύεις ότι ο πόλεμος είναι το μόνο διαβατήριο για την αναγνώριση. Η γεωπολιτική δεν περνάει μόνο από εκεί, από ρομαντισμό ή από φαντασίωση ηρωισμού, αν υπάρχει τέτοιος. Η βία δεν έχει το μονοπώλιο της αξιοπρέπειας ή του επείγοντος. Το θέμα βρίσκεται παντού: στα νοσοκομεία, στις φυλακές, στις υποβαθμισμένες γειτονιές, στα εργοστάσια που κλείνουν, στις οικογένειες που αντιστέκονται. Μια κατάσταση που πρέπει να παρατηρήσεις για αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα και σε αρκετό βάθος. Αυτό μπορεί να είναι οι πρόσφυγες, η εργασία των παιδιών, οι βίαιες επιθέσεις κατά των γυναικών, η καταστροφή των οικοσυστημάτων, τα συστήματα υγείας δύο ταχυτήτων, οι γενοκτονίες που προτιμάμε να ξεχνάμε.
Μπορεί να είναι και μια ιστορία από τη γειτονιά σου, αρκεί να μεταφέρει ένα μήνυμα καθολικής εμβέλειας. Το συγκεκριμένο που αγγίζει το καθολικό: αυτός είναι ο ίδιος ο ορισμός ενός σπουδαίου ρεπορτάζ. Μην παρασύρεσαι από τον γεωγραφικό εξωτισμό. Ένας φωτογράφος που γνωρίζει σε βάθος το θέμα του αξίζει άπειρα περισσότερο από έναν φωτογράφο που έχει επισκεφτεί πολλούς προορισμούς. Και οι κίνδυνοι που πρέπει να αναλάβει κανείς πρέπει να είναι ανάλογοι με τις πιθανότητες δημοσίευσης: κανένα ρεπορτάζ, χωρίς ασφάλιση, χωρίς υποστήριξη, σε μια εμπόλεμη ζώνη, δεν αξίζει τον κόπο να μπεις σε κίνδυνο για εικόνες που κανένας δεν θα μπορέσει να προστατεύσει αν συμβεί το μοιραίο.
Γνώρισε την κληρονομιά σου
Το να μάθεις να επιλέγεις τις εικόνες σου είναι θεμελιώδες. Είναι ίσως η πιο σπάνια και η πιο πολύτιμη ικανότητα. Το να επιλέγεις δεν σημαίνει απλώς να διαλέγεις τις καλύτερες φωτογραφίες σου. Σημαίνει να χτίζεις μια αφήγηση. Σημαίνει να αποφασίζεις τι θα δει ο θεατής πρώτα, τι θα ανακαλύψει στη συνέχεια, την εικόνα πάνω στην οποία θα σταθεί για περισσότερη ώρα. Με την ψηφιακή τεχνολογία, παράγεις εκατοντάδες εικόνες ανά ρεπορτάζ. Δέκα φορές περισσότερες φωτογραφίες δεν κάνουν ένα ρεπορτάζ. Η υποκειμενικότητα του φωτορεπορτάζ, αυτό που κάνει τη δύναμή του στο πεδίο και που μερικές φορές είναι το μεγάλο του προτέρημα απέναντι στο χάος του κόσμου. Δείξε τη δουλειά σου σε ανθρώπους στους οποίους έχεις εμπιστοσύνη, σε εξωτερικά βλέμματα. Όχι για να εισπράξεις φιλοφρονήσεις, αλλά για να καταλάβεις τι δεν λειτουργεί. Αυτό που εσύ είδες δεν μεταφέρεται πάντα σε μια καλή φωτογραφία. Αυτό που μετράει είναι αυτό που βλέπω εγώ, του οποίου τη μαρτυρία εμπιστεύεσαι.
Μάθε να κοιτάζεις αυτούς που προηγήθηκαν. Δεν σου ζητώ να γίνεις θιασώτης, αλλά να τους γνωρίσεις. Όταν συναντώ νέους φωτογράφους που δεν ξέρουν ποιος είναι ο Σάμιουελ Μπόλεντορφ, η Τζέιν Έβελιν Άτγουντ, η Μαρί-Λορ ντε Ντεκέρ ή ο Πάολο Πελεγκρίν, τους λέω ότι είναι κρίμα, επειδή είναι σαν να αρνούνται τη δική τους κληρονομιά. Και ένας ανιστόρητος φωτογράφος δεν μπορεί να χτίσει κάτι καινούργιο. Χωρίς να το ξέρει, επαναλαμβάνει αυτό που έχει ήδη γίνει, και μάλιστα χειρότερα. Κατά τη διάρκεια μιας ημέρας αξιολόγησης portfolio στο φεστιβάλ, ρώτησα νέους φωτογράφους ποιες εκθέσεις είχαν επισκεφθεί. Η απάντησή τους με πάγωσε: «Δεν έχουμε χρόνο, πρέπει να δείξουμε τη δουλειά μας.» Η φωτογραφική κουλτούρα δεν είναι πολυτέλεια για εστέτ. Είναι οι ρίζες σου.
Θέλω να σου πω επίσης κάτι δύσκολο, που δεν μου αρέσει να λέω: δεν ξέρω αν θα καταφέρεις να ζήσεις από αυτό το επάγγελμα. Οι δομές που στήριζαν το επάγγελμα εξαφανίζονται ή αδειάζουν από το περιεχόμενό τους. Τα περιοδικά έχουν μειώσει τα κονδύλια τους, οι συντάξεις έχουν απολύσει τους μόνιμους φωτογράφους τους. Δεν είναι πλέον ζήτημα ταλέντου. Είναι ζήτημα οικονομίας, και αυτή η πραγματικότητα με εξοργίζει. Δεν θέλω το φωτορεπορτάζ να γίνει ένα επάγγελμα για εισοδηματίες. Οι υποτροφίες και τα βραβεία που απονέμουμε σε μεγάλο αριθμό κάθε χρόνο παραμένουν ανεπαρκή. Ωστόσο, επιμένω, επειδή η εναλλακτική λύση που θα ήταν να αφήσουμε να σβήσει το βλέμμα του φωτορεπορτάζ πάνω στον κόσμο μού φαίνεται ξεκάθαρα ανυπόφορη.
«Η εναλλακτική λύση που θα ήταν να αφήσουμε να σβήσει η ματιά του φωτορεπορτάζ στον κόσμο είναι απολύτως ανυπόφορη για μένα.»
Αυτό που με παρηγορεί, και θέλω να κλείσω με αυτό, είναι να διαπιστώνω ότι κάθε χρόνο είστε εκεί. Αυτά τα κορίτσια και τα αγόρια που ξέρουν ότι δεν θα γίνουν πλούσιοι, που γνωρίζουν την επισφάλεια που τους περιμένει, και που επιλέγουν παρ' όλα αυτά να βγουν στον δρόμο, με τη φωτογραφική μηχανή στο χέρι, για να καταθέσουν μαρτυρία.
Η φωτογραφία, σε αντίθεση με το βίντεο και τη ροή, έχει ένα αναντικατάστατο πλεονέκτημα: σταματά τον χρόνο. Δεν έχει το χάρισμα της κίνησης. Σε αναγκάζει να σταθείς μπροστά σε κάτι ακίνητο. Και αυτή η σταθερότητα, αν της δώσεις τον χρόνο να δουλέψει, σε μεταμορφώνει, σε επηρεάζει. Μια μεγάλη φωτογραφία εγκαθίσταται κάπου μέσα στη μνήμη σου και μένει εκεί, μερικές φορές για όλη σου τη ζωή. Γι’ αυτό φεύγεις. Γι’ αυτό οφείλεις να φύγεις.
Προσπάθησε όχι μόνο να φωτογραφίzεις, αλλά και να παρατηρείς, και γύρνα πίσω να μας δείξεις αυτά που είδες.
Ζαν-Φρανσουά Λερουά
μτφρ. Κ. Λ.
ⓘ η μετάφραση είναι πρωτότυπη
και υπόκειται σε πνευματικά δικαιώματα
 |
| Το καθήκον του να παρατηρείς του Ζαν-Φρανσουά Λερουά εκδόσεις MKF, 216 σελίδες, 20 ευρώ. |
επιμέλεια-μετάφραση-κείμενο: Κάππα Λάμδα
© periopton
Απαγορεύεται από το δίκαιο της Πνευμ. Ιδιοκτησίας
η καθ' οιονδήποτε τρόπο χρήση/αναπαραγωγή/ιδιοποίηση
του παρόντος άρθρου (ολόκληρου ή αποσπασμάτων)
,%20bottom%20Girl%20in%20a%20kimono%20in%20Breitner%E2%80%99s%20studio%20on%20Lauriersgracht,%20Amsterdam.webp)
%20Maurice%20Denis,1892.webp)
,%20bottom%20Girl%20in%20a%20kimono%20in%20Breitner%E2%80%99s%20studio%20on%20Lauriersgracht,%20Amsterdam.webp)
